فصل نهم تمدن و معارف و صنايع در عصر استيلاى مغول . . . دورهء دويست ساله‌اى كه تاريخ يعنى شرح وقايع آن را در طى هشت فصل خوانديم با اينكه يكى از - ناگوارترين ادوار تاريخى ممالك اسلامى عموما و مملكت ايران خصوصا محسوب مىشود باز چون دنبالهء قرون درخشان نهضت علمى و ادبى دورهء عباسى است و هنوز چنان كه بايد اثرات شوم استيلاى مغول ظاهر نشده بوده در تاريخ علم و حكمت و ادبيات ايران يكى از معتبرترين دوره‌هاست و از بسيارى جهات مخصوصا از لحاظ تعدّد نمايندگان درجه اولى كه در اين دوره مىزيسته و در آن ايام تيره و سرد مشعله‌دار علوم و ادبيات و نظم و نثر فارسى بوده‌اند ممتاز است و يك عدّه از بزرگترين شعرا و نويسندگان و حكماى ايران مثل مولانا جلال الدّين رومى و افصح المتكلمين سعدى و لسان الغيب حافظ شيرازى و عطا ملك جوينى و خواجه رشيد الدّين فضل اللّه وزير و حمد اللّه مستوفى و علامه قطب الدّين شيرازى و خواجه نصير الدّين طوسى معاصر با اين دوره بوده‌اند و مىتوان گفت كه پس از گذشتن عصر اين بزرگان كه ذيل آن تا اواخر دورهء تيمورى امتداد يافته دورهء انحطاط علوم و ادبيات در ايران شروع شده و در ايام سلاطين صفوى و افشاريه به منتهاى ضعف و پستى خود رسيده است و در اين دوره‌هاى اخير است كه اثر استيلاى مخرّب مغول و تيموريان ظاهر مىشود و چون بعدها بتفصيل اين موضوع را مورد بحث قرار مىدهيم و سابقا نيز اجمالا به آن اشاره كرده‌ايم در اينجا از ذكر آن مىگذريم و قبل از آنكه داخل در شرح اوضاع تمدّن و علوم و معارف و صنايع در عصر استيلاى مغول شويم لازم مىدانيم كه بوجه اختصار به منابعى كه تاريخ اين دوره از آن استخراج مىشود و احوال مورخينى كه فصول سابق را از كتب ايشان اقتباس كرده‌ايم اشاره كنيم تا اگر كسى طالب اطلاعات مفصل‌تر باشد به آنها رجوع نمايد . منابع تاريخ اين دوره - منابع تاريخ دورهء استيلاى مغول بعضى به السنهء اسلامى يعنى عربى و تركى و فارسى ، بعضى ديگر به السنهء خارجى از چينى و مغولى